ژور خپګان ستا ګناه نه ده

دوې افغانې ښځې په خپلو کې سره ږغيدې.
يوې وويل: هغه پلانۍ څنګه ده؟
بلې وويل: هغه خو وايي چې لېونۍ شوې ده.
يوې وويل: ولې؟ څه په شوي دي؟
بلې وويل: ما واورېدل د اعصابو دوا خوري.
دواړو ويش واخ وکړ چې پېغله نجلۍ ولې لېونۍ شوه.
وروسته چې پوه شوم نجلۍ ژور خپګان درلود.
ژور خپګان یاني څه؟ټوله ورځ ستړې يې او د ورځې ډېری برخه دې خوا بده وي خو پوهيږې نه چې ولې. هر ورځ فکر کوې د هيڅ وړتيا نه لرې. ځان ناحقه ملامت ګڼې او پام دې وېشلی وي. غوڅه پرېکړه نشې کولای، خوب نه درځي يا تر اړتیا زيات خوب کوې. هره ورځ دې د ژوند له هر څه څخه زړه وهل شوی وي او له هغه فعالیتونو سره نوره علاقه نه لرې چې يو وخت دې خوښ وو. په وزن کې دي د پام وړ کمی یا زیاتوالی راځي. جزیيات دي په ياد نه پاته کيږي او د مايوسۍ احساس کوې. پر هر څه غصه درځي او ناکراره يې. فکر کوې نور خلک درباندي قضاوت کوي، ستا په اړه منفي خبرې کوي. خپل ځان نه ستايې او فکر کوې نور خلک تر تا ښه دي. کله کله د خپل ژوند ختمولو فکرونه کوې او داسي نور.
ايا ژورخپګان ناروغي ده؟د روغتیايي سکتور متخصصين او سايسنپوهان په دې باور دي چې ژورخپګان ناروغي نه ده بلکې د انسان په روغتيايي سيستم کې يو ډول بې نظمي ده، د علايمو يوه مجموعه ده چې تحقيق ثابته کړې له يوه مشخص احساساتي حالات او وضعيت سره مستقیم تړاو لري.
د ژورخپګان په صورت کې باید څه وشي؟داسي باور کيږي چې ماغزه سلګونو بېلابېل کمیايي پيغامونه لري چې نيوروټرانسميټرز Neurotransmitters بلل کیږي او د مغزو د سلولو يا حجرو ترمنځ د اړيکو د وسيلې په توګه کار کوي. Serotonin يو نيوروټرانسميټر دی چې د مزاج يا فکري حالت په ګډون د بدن د ګڼو فعالیتونو او احساساتو په جوړولو کې مهم دی.
کله کله د روحي مشورو تر څنګ ډاکټر درمل هم وړانديز کوي چې antidepressants بلل کيږي.
ساينسپوهان په دې باور دي چې antidepressants په مغزو کې د serotonin کچه زياتوي چې په نتيجه کې د بېرې او ژورخپګان کچه راټيټږي. خو دغه درمل خپلې منفي اغېزې هم لري چې بايد د ډاکټر له مشورې پرته په هيڅ صورت کې ونه کارول شي.
په افغانستان کې هم اوس د عقلي – عصبي ناروغیو په مرکزونو کې د روحي مشورو يا psychosocial counseling/  psychotherapy زمينه برابره ده او ښځې کولای شي له ښځينه ډاکټرانو سره په دې اړه خبرې وکړي.
ژور خپګان څومره عام دی؟په افغانه ټولنه کې خلک غواړي هر ډول ناروغي پټه وساتي ځکه فکر کوي خلک به په بده سترګه ورته ګوري. یوه نجلۍ چې په لېونۍ مشهوره شي، خلک فکر کوي هيڅ څوک به ورسره واده نه کوي او که يې ورسره وکړي، دا پېغور به يې د ژوند تر پايه په غاړه کې لوېدلی وي. د نړۍ په نورو وروسته پاته هيوادونو کې هم ناروغیو ته په ورته سترګه کتل کيږي.
خو ژور خپګان دومره زیات دی چې زما په فکر د خپل چاپېريال او ژوند د ناخوالو يا غميزو يو منفي اغېز یې بللای شو چې هر حساس انسان ترې متاثره کيږي.
د استراليا په کوينزلينډ پوهنتون کې څېړونکو په ۲۰۱۳م کال کې یوه څېړنه خپره کړې ده چې له مخې يې افغانستان د نړۍ تر ټولو زيات په ژور خپګان اخته هیواد دی. د دغو څېړنو له مخې، په افغانستان کې په هرو پنځو کسانو کې يو کس ژور خپګان لري. دا شمېر تر دې هم ښايي زیات وي ځکه ډېری خلک داسي حالت پټوي. د نړۍ تر ټولو په کم ژور خفګان اخته هيواد جاپان ښودل شوی دی.
ته يوازي نه يې!د روغتیا نړیوالې ادارې WHO راپور وايي، په ټوله نړۍ کې ۳۵۰ مليونه کسان ژور خفګان لري.
په ۲۰۰۴م کال کې په افغانستان کې تر سره شوې يوه سروې ښيي چې ۶۸٪ کسانو چې په دې سروې کې يې برخه اخيستې، ژورخپګان او ۷۲٪ يې اضطراب لري.
د جګړې او سولې انستيتوت د راپور له مخې، د افغانستان د روغتیايي سکتور چارواکي وايي، د تېر کال په پرتله په ۲۰۱۷م کال کې شل فيصده زیات د روحي ناروغيو اړوند کسان ورته ورغلي دي چې لويه برخه يې ښځې دي.
نو که هر څوک ژورخپګان لري، باید پوه شي چې يوازي نه دی.
ولې او څوک په ژور خپګان اخته کيږي؟په ۱۹۹۶م کال کې ډاکټرې ايلېن آرون Elaine Aron د داسي شخصیت په اړه لیکلي چې دې ورته د زيات حساس انسان نوم ورکړی دی. زيات حساس انسان يا HSPP زیات زړسواند او زیات خلاق وي خو منفي اړخ يې دا دی چې داسي کسان دېر ژر په ژور خپګان او اضطراب اخته کېدای شي.
ژور خپګان د فزيکي ستونزو او ناروغيو په نتيجه کې هم رامنځته کېدای شي.
لوړو ذکر شویو څېړنو ته په کتو سره فکر کوو چې په افغانستان کې که يو څوک په ژور خپګان اخته نه وي، هغوی به يا ډېر قوي اعصاب لري او حساس به نه وي، يا به يې هيڅ کله هم په ژوند کې ناخوالې او غم نه وي ليدلی چې دا په افغانستان غوندي ټولنه کې له امکانه وتلې خبره ده.
نو ډاکټران تل وايي چې هر هغه کس چې ژور خپګان لري، باید په دې پوه وي چې ژور خپګان د دوی ګناه نه ده.
خپلوان او ملګري څه مرسته کولای شي؟(ژور خپګان Depression او اضطراب Anxiety داسي حالت دی چې څوک ستړی وي او په عين حال کې بېريږي. په دغه حالت کې څوک له ناکامۍ بيريږي او په عين حال کې نه غواړي ګټور واوسي. ملګري غواړي خو نه غواړي ټولنيز ژوند ولري. غواړي يوازي وي، خو له يوازيتوبه يې بد راځي. هر څه ته پاملرنه کوي خو بیا هيڅ ته پاملرنه نه کوي. دا داسي حالت دی چې هر څه حس کوې خو احساسات دي فلج وي.)
ډېری وختونه د ژورخپګان لرونکي کسانو خپلوان داسي فکر کوي چې دغه کسان بانې لټوي، سستي کوي يا که وغواړي خپل ژوند ته تغير ورکولای شي. خو دوی بايد په دې پوه وي چې د ژورخپګان لرونکو کسانو تل د خپلوانو ملګرتيا او ډاډ ته اړتيا وي. دوی له ژورخپګان لرونکو خپلوانو او ملګرو سره مرسته کولای شي او هغوی قانع کولای شي چې باید له ډاکټره مشوره واخلي. ژورخپګان تداوي لري او تغيرېدونکی وضعيت دی چې د خپلوانو او ملګرو په مرسته او مينه ډېر ژر له منځه تلای شي.

له ښځو ولې هر وخت د جدي خبرو، ليکنو او چلند تمه کوو؟

په ۲۰۰۹م کال کې زما يوې ملګرې پر فېسبوک دوه-دوه اکاونټونه درلودل. يو پروفایل يې پبليک وو او بل يې ډېر شخصي وو. د ځينو نورو يو اکاونټ په خپل نامه وو او يو په مستعار نامه. ما له دوی پوښتنه وکړه چې ولې يو اکاونټ پر مخ نه بيايي، دوی راته وويل چې يو اکاونټ يې ډېر پبليک دی او له نورو خلکو سره معلوماتو شريکولو او تبصرو لپاره يې کاروي او په بل نسبتاً شخصي پروفايل کې يوازي د کورنۍ غړي او هغه ملګري لري چې باور ورباندي کوي او هلته خپل عکسونه هم شريکوي.
هغو نجونو چې يو اکاونټ يې په خپل نامه او يو په مستعار نامه درلود راته وويل چې په خپل نظريات په خپل نوم نشي ليکلای ځکه يې په مستعار نوم ليکي. د بېلګې په توګه ټوکې ټکالې او د شوخۍ او خوشالۍ خبرې.
خو داسي سړی تر اوسه نه پېژنم چې د ټوکو او د زړه د خبرې له خاطره يې مستعاره ای ډي جوړه کړې وي. د مستعارې ای ډي کارولو لپاره د هغوی دلايل نور دي لکه د دفتر له خوا قيودات چې نشي کولای د يوې موضوع په اړه خپل نظر څرګند کړي نو په بدل نوم خپل نظريات ليکي. ځیني نور بیا د ښځو په ای ډي فعاليت کوي چې نور سړي تېرباسي او يا هم په بدل نوم پر فېسبوک ښځې وځوروي.
له ښځو ولې هر وخت د جدي خبرو، ليکنو او چلند تمه کوو؟ ولې ښځې نشي کولای په خپلو کې يا پر خپل فېسبوک پروفايل ټوکې يا د خندا خبرې وکړي؟
په زور کور نه کلی کيږي. کله چې موږ له يو انځورګر يا ډاکټر يا د اقتصاد له محصل څخه دا تمه کوو چې پر سياست يا ادبياتو لیکنې وکړي، همدا متل عملي کوو. نو ځکه خو (هر سړی پيدا دی خپل خپل کار لره کنه). که دا خبره تر هڅولو محدوده وي، ښه دی خو دا خبره د پېغور تر بريده بايد ولاړه نشي چې: ښځې ټوله ورځ لنډۍ لیکي. لنډۍ ليکل د هر چا حق دی او ټوکې او خندا هم د هر چا حق ده. هدف مې له هغې خندا نه دی چې د بل توهين کوي. حتمي نه ده چې ښځې به ټوله ورځ تحقيقاتي او څېړنيزې ليکنې کوي ځکه دوی بايد د خپلو زده کړو پور پرې کړي. که څوک داسي ليکنې کوي، ستايل او هڅول يې اړين دي خو که يې نه کوي، څوک د پېغور حق نه لري.
زموږ په ټولنه کې له نجونو تمه کيږي چې له مشخصو ټاکل شويو نورمونو سره سم چلند وکړي. دا شرم دی، ها بده خبره ده، خلک به څه وايي؟  له ښځو د همدغو توقعاتو له کبله د خندا او خپل نظر څرګندولو حق اخيستل شوی دی. دهمدغو توقعاتو له کبله دوی نشي کولای لکه د نورې نړۍ د خلکو په څېر په خپل نوم موضوعات وڅيړي، آزادې تبصرې وکړي يا ټوکې وکړي.
ښځې چې په خپلو مسلکونو کې مشهورې شي، د توقعاتو تر نور بار هم لاندي شي ځکه هغوی ته د نورو ښځو د رول ماډل يا ایډيال په سترګه کتل کيږي چې دوی باید يو کامل انسان وي يا لږ تر لږه د يوه کامل انسان تمثيل وکړي. په هره خبره کې جدي وي او له نورو انسانانو ځان ډېر ليري او جلا وښيي. د دوی مسئوليت پرته له شکه سل چنده زيات وياو چلند يې بايد له عادي انسانانو سره توپير ولري ځکه خلک ترې زده کړه کوي خو دا په دې مانا نه دی چې هغوی تل د جدي اوسېدو تمثيل وکړي.
موږ لکه د غيرت مانا چې مو بدله کړې ده، د دروندوالي او سپک خوی مانا مو هم بدله کړې ده. دروندوالی بايد دا وي چې څوک د بل توهين نه کوي، ټولو انسانانو ته په يوه سترګه ګوري او د هر کس درناوی د هغه د انسانيت په خاطر کوي، نه د هغه د رتبې، مذهب، ژبې يا جنسيت په خاطر.

غلبېل او کوزه/ لنډه کيسه

پر اوار ټغر ناستې زړې ښځې د خټو دېوال ته شا کړه.
د مخامخ ولاړ ځوان له پوښتنو ډکو سترګو ته يې وکتل.
– وای زويه مور يې داسي ښځه وه چې توبه! د داسي مور به څه لور وي؟
ځوان: ولې مورې؟ په مور يې څه شوي وو؟ ښه خلک نه وو؟ ژر وايه چې څنګه خلک وو؟
– زويه څه درته ووايم؟ زما خو يې مور خوښه نه شوه.
– ښه مور يې څه کوې زه خو يې د مور سره واده نه کوم، د لور سره يې واده کوم. هغه څنګه وه؟
– وايم د دې مور به څه لور وي چې هر څومره ښه شي د هغې مور لور به وي. پوهېږې مور يې څه کول؟ سګريټ يې څکوی، سګرېټ!
زړې ښځې په دواړو غوږو نيولو سره د لاسو چليپا جوړه کړه او لمسۍ ته يې ږغ کړ.
زويه ها چلم مې را سم کړه چې سر مې چيوي. توبه توبه!

د افغانستان لور وسوځېده

کوټ واله توره چادري يې واغوسته او مخ يې په تور پوړني پټ کړ. ځان ته يې ويل:
کوم دی چې د سر درد مې ښه شو؟ اوس هم خبرې اورم، چيغي او ږغونه. ډاکټر وايي چې دوا وخوره. ورته ومې ويل چې کار نه کوي، کار نه کوي!
يوه شېبه وروسته، ځان ته:
دوی وايي پېريان دي. ولاړ به شي.
نجلۍ زيارت ته ننوته. خيرن کميسي ږيره ور ته يې حال ووايه. دوی وايي دا ملا دی.
خيرن کميسي ږيره ور ورته څلور غبرګه کاغذ ونیوه. غوږ ته يې خوله ور نيږدې کړه او خپله غوښتنه يې ورته وويل. د نجلې سترګې ډډې راوختې او ولاړه شوه. ورته ويې ويل،
نه دي تعويذ غواړم او نه دي مرسته.
څلور غبرګی کاغذ يې پرانيستی او ورته يې وکتل چې ورباندي د خيرن کميسي ږيره ور په ژبه کې څه ليکل شوي وو.
خدای تر تا او ستا تر مرسته لوی دی. او دا څه چې دي راته لیکلي دي، زه به يې درته ځواب درکړم.
کاغذ يې د زيارت سر ته ولاړې شمعې ته ونيوه او ايره يې کړ.
ږيره ور په وره کې ولاړ کس ته وکتل او سترګې يې پټې کړې. په وره کې ولاړ کس بيا يوه شېبه وروسته وتلی وو.
په تور پوړني مخ پټې نجلۍ د زيارت دبانديني وره ته ورسېده.
ږغونه ورته وايي، امريکايانو درته ويلي وو چې قرآن کريم وسوځوه؟ ولې دې دا کار وکړ؟ ولې دې قرآن کريم وسوځاوه؟ انجلۍ تر تور مول لاندي موسکی شوه او ځان ته يې وويل،
ښه نو تر ننې ورځې چې به مې اورېدل، اوس د هغو ږغونو مخونه هم ليدلی شم.
ږغونه زيات شول، او مخونه هم.
له ږغونو او مخونو سره لاسونه او پښې هم ملګري شوو. چا د افغانستان د لور پوړنی کشاوه او چا يې ورېښتان، چا يې غوښې شکولې، چا يې ژوند چور کاوه. ږغونو او مخونو له الله ج څخه واک واخيست او پخپله د قضاوت پر ګدۍ کښېنستل، پخپله يې پرېکړه وکړه او پخپله عمل. او دا ځکه چې دوی يوازي ږغونه او مخونه وو، عقل او منطق نه.
د افغانستان لور پر ږغونو غوږ نه نيوی او نه يې د دې ږغونو مخونو ته کتل، دې خو هغو مخونو ته کتل چې يوازي يې سترګې وې او بس، هغو سترګو ته چې يوازي يې د وږو ليوانو په منځ کې ګير هوسۍ ته کتل.